Fort Spijkerboor
27 June 2012
De dag begon voor mij bij Alkmaar Noord, waar ik werd opgehaald door Joost, die enorm is geïnteresseerd in de vaderlandse geschiedenis, en met name in de geuzen. Toen ik vertelde Fort Spijkerboor te willen bezoeken, bood hij direct aan om mee te gaan, als geboren en getogen Spijkerboorder. Onderweg kwamen we langs de polders Schermer, Starnmeer, waar Eilandspolder van mijn vorige bezoek weer boven ligt.
Spijkerboor is met 200 inwonenden een echt gehucht, waar het Noordhollands kanaal, de Knollendammervaart én de Beemsterringvaart samenkomen, met dus uiteraard een veer, en ligt in maar liefst vier polders: Kamperhop, Beemster, Starnmeer en Wormer, Jisp en Nek. Vooral de bouw van Fort Spijkerboor aan het einde van de 19e eeuw gaf het dorpje een impuls. Om het te bezoeken namen we de roeiboot van zijn ouders in plaats van de veer namen, voor mij direct al een heel avontuur!
Het was een mooie dag om Fort Spijkerboor te bezoeken. Ik was al bekend met Fort Kijkduin in Den Helder en Fort de Schans op Texel. Fort Spijkerboor is onderdeel van de stelling van Amsterdam en ook direct het grootste en het meest Noordelijke. Als je kijkt op de kaart, dan zie je dat Fort Spijkerboor in verhouding met de andere forten iets te noordelijk ligt; dat was omdat ze ontdekte dat ze niet op de veengronden konden bouwen. Gezien de Forten elkaar dekking gaven met kanonnenvuur, betekende dat direct dat de bouw van Fort Spijkerboor aangepast moest worden. Er zit nu dus een knik in.
Het Fort is leuk opgezet van binnen, waarmee ze de geschiedenis van het Fort en het gebruik ook weergeven. Een journalist van de Groene Amsterdam schreef er in de Eerste Wereldoorlog over zijn ervaringen in het Fort, wat een interessant tijdsbeeld schetst. Verder is er oa een filmzaal, waarin een film van Natuurmonumenten een vreemd verhaal vertelde: na de tweede wereldoorlog kwam de koude oorlog: het communistische gevaar. In het diepste geheim werd de IJsselstelling opgezet: verdedigingswerken die vooral gebruik maakte van Nederlandse oudste vijand: water. Het plan was om de IJssel onder te laten lopen, om een natuurlijke obstakel te bieden aan eventuele binnenvallende Russen.
Dat haakte meteen mooi in op het feit dat de Forten en verdedigingswerken van vroeger het landschap van nu bepalen: wallen, grepels, vuurlinies, bepalingen waar mocht je bouwen en tot hoe hoog, en ook sluizen voor het waterbeheer. “Boys will be boys”, dus onze grootste interesse ging vooral uit naar de kanonnen J Op de hoeken zaten snelvuurkanonnen, wat betekent 15 tot 20 schoten per minuut. Het bijzondere aan Fort Spijkerboor is de geschutskoepel erbovenop: die kan 360 graden rondraaien! En met het dubbelloops koepelkanon hadden ze een bereik van ongeveer 10 km, tot Castricum en Purmerend.
In latere tijd werd Fort Spijkerboor ingezet als oa strafgevangenis voor politieke delinquenten, oftewel NSB’ers. Bijzonder was dat de gevangeniscommandant Schalk juist een grote mate van vrijheid gaf aan de gevangenen om te werken, te leren en kunst te maken. Op den duur ook meer bewegingsvrijheid.
Na het bezoek praatten we nog even na met een aantal vrijwilligers van het Fort. Er worden ook regelmatig braderieën, voorstellingen en exposities gegeven, en het Fort is ook af te huren voor bijzondere gelegenheden. Joost en ik zagen meteen al een mooie locatie voor een mogelijke party J
Het plaatselijke restaurant (het enige) was geheel afgehuurd voor een trouwerij, dus togen we naar Wormerveer (in de polder Wormer). Langs de gehele rivier de Wormer tot in Amsterdam stonden vroeger handelspakhuizen, maar de meeste zijn helaas gesloopt. Alleen in Wormerveer zie je ze nog als vroeger. Tegenover pakhuis Herinnering vonden we een Grieks restaurant, Patmos, waar we onder het genot van een Ouzo en een gegrilde maaltijd de geslaagde dag nog eens uitgebreid doornamen.